Altın ayar tablosu üç ölçüyü eşleştirir: ayar, milyem ve saf altın oranı. Ayar, bir altın alaşımının 24 parçasından kaçının saf altın olduğunu gösterir. Milyem aynı oranı 1.000 parça üzerinden yazar. 22 ayar 22/24, yani yaklaşık %91,67 saf altındır ve damgada 916 olarak görünür. 18 ayar 750, 14 ayar 585 yazar. Dönüşüm formülü (ayar ÷ 24) × 1.000 şeklindedir.
8 ayardan 24 ayara tüm değerler aşağıdaki tabloda yer alıyor. Tablonun ardından damganın anlamı, 24 ayarın yumuşaklığı, Türkiye'deki kullanım, bir bilezikteki ya da çeyrekteki saf altının hesabı, karat farkı ve mevzuatın doğrulayabildiğimiz bölümü geliyor. Güncel fiyat vermiyoruz, çünkü konu saflık.
Ayar ve milyem ne demek?
Takı yapımında altın çoğunlukla bakır, gümüş gibi metallerle karıştırılır ve ayar, bu karışımdaki saf altının payını 24 üzerinden söyler. Royal Mint'in saflık rehberi bunu şöyle gösteriyor: 24 ayar 24 parça altındır, 22 ayar 22 parça altın ve 2 parça diğer metaldir, 18 ayar 18 parça altın ve 6 parça diğer metaldir. Ayar düştükçe altının payı azalır.
Milyem aynı bilgiyi binde olarak verir. Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın Kıymetli Maden Takip Sistemi usul ve esaslarında saflık ayarı, altının her bin parçasında saf metal parça sayısı olarak tanımlanıyor. Yani 750 milyemlik bir ürünün her 1.000 gramında 750 gram saf altın vardır. Milyem, ayardan daha ince ayrım yapar. Örneğin 995 ve 999 milyemin ikisi de 24 ayar sınıfına girer ama aynı saflıkta değildir.
Altın ayarı nasıl hesaplanır?
Ayar, milyem ve yüzde arasındaki dönüşümü dört formül verir ve bu formüller, tablodaki bütün satırları ve aşağıdaki hesapları üretmeye yeter:
- Saf altın oranı = ayar ÷ 24
- Milyem = ayar ÷ 24 × 1.000
- Ayar = milyem ÷ 1.000 × 24
- Saf altın gramı = ürün ağırlığı × ayar ÷ 24
Örneğin 750 milyem için 750 ÷ 1.000 × 24 = 18 ayar sonucu çıkar. 585 için sonuç 14,04 çıkar, çünkü 14 ayarın yuvarlanmış damga değeri 585'tir. Bu fark tablonun altında açıklanıyor.
Altın ayar tablosu: ayar milyem karşılıkları (8'den 24 ayara)
Tablodaki oran ve hesaplanan milyem değerleri ayar ÷ 24 formülüyle bir betikle hesaplandı ve bir ondalık basamağa yuvarlandı. Son sütun, altın üzerinde en sık görülen damga değerlerini gösteriyor. Bu damga değerleri BullionStar'ın saflık tablosundan alındı, 22 ayar için Darphane'nin kendi ürünlerinde kullandığı 916,6 değeri ayrıca belirtildi. 12 ayar için damga değeri hesaplanan değerle aynıdır.
| Ayar | Saf altın oranı | Hesaplanan milyem | Damgada görülen değer |
|---|---|---|---|
| 8 ayar | %33,33 | 333,3 | 333 |
| 9 ayar | %37,50 | 375,0 | 375 |
| 10 ayar | %41,67 | 416,7 | 417 |
| 12 ayar | %50,00 | 500,0 | 500 |
| 14 ayar | %58,33 | 583,3 | 585 |
| 18 ayar | %75,00 | 750,0 | 750 |
| 21 ayar | %87,50 | 875,0 | 875 |
| 22 ayar | %91,67 | 916,7 | 916 (Darphane: 916,6) |
| 24 ayar | %100,00 | 1.000,0 | 995, 999 ya da 999,9 |
Altın ayarları arasında en çok sorulan üç eşleşme, yani 14 ayar kaç milyem, 18 ayar kaç milyem ve 22 ayar kaç milyem soruları, tabloda 585, 750 ve 916 olarak okunur. Okurken iki noktaya dikkat etmek gerekir. Birincisi, hesaplanan değerle damga değeri her zaman aynı değildir. 14 ayarın matematiksel karşılığı 583,3'tür ama damgada çoğunlukla 585 görülür. 10 gramlık 14 ayar bir zincirde saf altın 583,3 ile hesaplanınca 5,833 g, 585 ile hesaplanınca 5,850 g çıkar. Fark yaklaşık 0,017 gramdır ve gram düzeyinde sonucu değiştirmez.
İkincisi, 24 ayar tek bir milyem değildir. Standart külçe altın için Darphane'nin kabul ettiği saflık en az 995/1000'dir ve Darphane bunu "24 ayar standart külçe" olarak adlandırır (aşağıda Türkiye bölümüne bakın). Bazı bar ve paralarda 999 ya da 999,9 yazar. Hepsi 24 ayar sınıfındadır, kalan fark binde cinsinden küçüktür. Tablo, yaygın kullanımın özetidir ve yasal bir liste yerine geçmez. Bir ürünün gerçek ayarını ayar raporu gösterir.
Damgadaki 585, 750 ve 916 ne demek?
Altın ürünlerin üzerindeki üç haneli sayı altın milyem değeridir, yani altının binde kaçının saf altın olduğunu söyler. Altında milyem ne demek sorusunun pratik cevabı budur. 585 yazıyorsa ürün 14 ayardır, 750 yazıyorsa 18 ayar, 916 yazıyorsa 22 ayar. Bazı ürünlerde sayı yerine "14K" ya da "18K" gibi ayar işareti bulunur. İki yazım aynı saflığı anlatır. Yüzdeye çevirmek için sayıyı 10'a bölmek yeter: 585 değeri %58,5, 750 değeri %75 demektir.
Damga tek başına kanıt sayılmaz. Altın saflığı rehberi yayımlayan BullionStar, damgaların taklit edilebileceğini ve GP, GEP, GF, RGP gibi işaretlerin ürünün kaplama olduğunu gösterdiğini belirtiyor. "18K GP" yazan bir parçada, başka bir metalin üzerinde ince bir 18 ayar altın tabaka bulunur. Darphane de Reşad altınlarının yeniden üretimini duyurduğu metinde, izinsiz üretilen benzerlerinin ayar ve ağırlığının standart dışı olabildiğini yazıyor. Darphane kendi ürettiği Reşad altınları için ayar ve ağırlık toleransını binde iki olarak veriyor.
24 ayar altın neden yumuşak?
Saf altın çok yumuşaktır ve saf metaller arasında en dövülebilir olanıdır. Dünya Altın Konseyi'nde çalışan metalurji uzmanı Christopher Corti'nin 1999 tarihli Santa Fe Symposium bildirisine göre %99,0 ile %99,5 saflıktaki 24 ayar altının tavlanmış, yani yumuşak durumdaki sertliği yaklaşık HV 20 ile 30'dur. Standart sarı 22 ayar altın-bakır-gümüş alaşımında bu değer yaklaşık HV 52, 18 ayar sarı alaşımda yaklaşık HV 150 olarak veriliyor. HV, Vickers sertlik ölçeğidir ve sayı büyüdükçe malzeme sertleşir.
Bu yüzden takıların çoğu 24 ayar değil, daha düşük ayarlarda yapılır. Bakır ve gümüş gibi eklenen metaller altını sertleştirir, ayar düştükçe de alaşım daha dayanıklı olur. Hesapkurdu'nun 14 ayar rehberi aynı mantığı anlatıyor: 14 ayarın içinde daha fazla metal bulunduğu için daha serttir ve günlük kullanıma uygundur. Bunun karşılığı olarak ürünün içindeki saf altın miktarı azalır. Sertlik ve saflık arasındaki bu denge, farklı ayarların neden var olduğunu açıklar.
Türkiye'de hangi ayar nerede kullanılır?
Midas'ın ayar rehberi, Türkiye'de en çok tercih edilen ayarları 22, 18 ve 14 olarak sıralıyor ve 24 ayarı külçe altınla ilişkilendiriyor. Aşağıdaki başlıklar bu dağılımı kaynaklarıyla gösteriyor.
Cumhuriyet altınları
Darphane'nin 2013 tarihli "Sorularla Cumhuriyet Altını" belgesine göre Cumhuriyet altınlarının tümü 22 ayardır. Ziynet çeyrek 1,754 gram, ziynet yarım 3,508 gram, ziynet tam 7,016 gramdır. Sikke altınları biraz daha ağırdır: çeyrek 1,804, yarım 3,608, tam 7,216 gram. Darphane'nin Reşad altını duyurusu 22 ayarı 916,6 milyem olarak veriyor.
Gram altın ve külçe
Standart işlenmemiş altın, Hazine ve Maliye Bakanlığı'nın Kıymetli Maden Standartları ve Rafinerileri Tebliği'nde (Resmî Gazete, 23 Şubat 2023) bar ya da külçe halinde, en az 995/1000 saflıkta altın olarak tanımlanıyor. Darphane da Cumhuriyet altını üretiminde Borsa İstanbul rafineri listesindeki rafinerilerde üretilmiş 995/1000 saflıkta, 24 ayar standart külçe altınları kabul ettiğini yazıyor. Külçe altının referans saflığı bu yüzden 24 ayar ve en az 995 milyemdir.
Bilezik ve takı
Hesapkurdu'nun 22 ayar rehberi, 22 ayar bileziğin %91,6 saf altın içerdiğini ve genellikle yatırım amacıyla tercih edildiğini belirtiyor. Aynı sitenin 14 ayar rehberi, 14 ayarı yüzük, kolye, küpe ve bileklik için sık tercih edilen ayar olarak anlatıyor. Kuyumbase'in ayar rehberi da 22 ayara ayrı bir bölüm ayırıyor ve 8 ile 10 ayarı Türkiye'de nadir ama bulunan ayarlar olarak anlatıyor. Bunlar sektör anlatımıdır, Türkiye için resmî bir ayar dağılımı tablosu bulamadık.
Parçadaki saf altın nasıl hesaplanır?
Bir bilezik, zincir ya da çeyrek içindeki saf altın, ağırlık ile ayarın çarpımının 24'e bölünmesiyle bulunur. Aşağıdaki hesaplar betikle yapıldı. Bilezik, yüzük ve zincir ağırlıkları varsayımsal örnektir, çeyrek ağırlığı Darphane'nin ziynet çeyrek değeridir.
| Parça | Ağırlık | Ayar | Hesap | Saf altın |
|---|---|---|---|---|
| Bilezik (örnek) | 20 g | 22 ayar | 20 × 22 ÷ 24 | 18,33 g |
| Ziynet çeyrek (Darphane) | 1,754 g | 22 ayar | 1,754 × 22 ÷ 24 | 1,608 g |
| Ziynet tam (Darphane) | 7,016 g | 22 ayar | 7,016 × 22 ÷ 24 | 6,431 g |
| Yüzük (örnek) | 10 g | 18 ayar | 10 × 18 ÷ 24 | 7,50 g |
| Zincir (örnek) | 10 g | 14 ayar | 10 × 14 ÷ 24 | 5,83 g |
| Küçük takı (örnek) | 10 g | 8 ayar | 10 × 8 ÷ 24 | 3,33 g |
Aynı hesabı damgadaki milyemle yaparsanız küçük sapma çıkar. 20 gramlık 22 ayar bilezik için 916 değeriyle 18,32 gram bulunur, aradaki fark 0,013 gramdır. Yani 20 gramlık bilezikteki altın yaklaşık 18,3 gramdır. 18,33 gram saf altını 14 ayar bir ürünle taşımak isteseydiniz yaklaşık 31,43 gram 14 ayar ürün gerekirdi.
Bu hesap yalnızca içerdiği saf altın miktarını verir. İşçilik, satış marjı ve alış-satış farkı hesabın dışındadır. Bulduğunuz gramı güncel kurla TL, dolar ya da euro karşılığına çevirmek için altın, kripto ve döviz hesaplama aracını kullanabilirsiniz. Gram ve ons arasında çevirme gerekirse ağırlık dönüştürücü bunu yapar.
Ayar ile karat farkı nedir?
Altında ayar, uluslararası kullanımda karat olarak geçer ve 24 parça üzerinden saflığı anlatır. Elmas ve değerli taşlarda ise karat bir ağırlık birimidir. GIA, bir metrik karatı 200 miligram olarak tanımlar ve karatın boyutu değil ağırlığı ölçtüğünü belirtir. Yani 1 karat pırlanta 0,2 gram gelir ve 24 ayarla bir ilgisi yoktur.
İkisi aynı üründe yan yana görülebilir. "18 ayar altın yüzükte 0,5 karat pırlanta" cümlesinde 18 ayar metalin saflığını, 0,5 karat taşın ağırlığını yani 100 miligramı anlatır. Türkçede metal için ayar, taş için karat demek karışıklığı önler.
Ayar tespiti ve mevzuat: doğrulayabildiklerimiz
Resmî Gazete'nin 10 Mart 2022 tarihli sayısında yayımlanan Hazine ve Maliye Bakanlığı tebliği, Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü'nün yetkilendirdiği özel ayar evlerinin kıymetli maden analizi yapıp ayar raporu düzenlemesinin kurallarını belirler. Bu ayar evlerinde altının ayarı, TS EN ISO 11426 standardına uygun kupelasyon yöntemiyle tespit edilir. Ayar raporu, metalin ayarını gösteren belgedir. X-ray spektrometrisi ise yalnızca sınırlı sayıda ya da özel üretilmiş ziynet eşyasının analizinde kullanılabilir. Tebliğin ayar evi denetimlerinde altın numuneleri için öngördüğü binde ±1 tolerans, ayar evlerinin Darphane laboratuvarıyla uyumunu kontrol etmek içindir ve ürünlerin ayar toleransını göstermez.
Ticaret Bakanlığı'nın 14 Nisan 2021 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Kuyum Ticareti Hakkında Yönetmeliği'nde "ayar" sözcüğü yalnızca denetim maddesinde (madde 13) geçiyor. Bu madde, kuyum işletmelerinin faaliyetine konu kıymetli maden, taş ve eşyanın ayar ve niteliğinin belirlenmesini gerektiren denetimlerin Darphane ile birlikte yapılacağını söylüyor. Yönetmelik metninde hangi ayarların damgalanacağını ya da ürün üzerinde ayar damgası bulunmasını zorunlu kılan bir hüküm bulamadık. Bu yüzden "ayar damgası yasal olarak zorunlu" ya da "değil" demiyoruz. Satın alırken ayarın faturada ya da ayar raporunda yazılı olması, ürünün ayarını belgelemenin en somut yoludur. Mevzuat güncellenebildiği için kesin yorum gerekiyorsa Darphane ve Ticaret Bakanlığı'nın güncel metinlerine bakmak gerekir.