NumerSpace

Kategoriler

Finans & YatırımSağlık & Fitnessİş & KariyerZaman & TarihPazarlama & AnalitikMatematik & ÇeviriEğitim & ÜretkenlikEv & YaşamGiyim & BedenEvcil HayvanAraç & SeyahatİnançAstrolojiVergi & FaturaBirim Dönüştürücüler
Blog
TR EN
Read in English
Eğitim & Üretkenlik

Fahrenheit neden 32? Su bu ölçekte neden 32'de donar, 212'de kaynar?

Fahrenheit 1724'te sıfırı tuzlu buza, 32'yi buzlu suya, 96'yı vücut ısısına bağladı ve 212'yi ölçtü. 1777 raporu 212'nin işaretlenmesini tarif etti.

Ali Yılmaz··7 dk okuma
Fahrenheit neden 32: 32 ve 212 derece çizgileri işaretli eski bir cıvalı termometre çizimi

Fahrenheit neden 32? Çünkü Fahrenheit, ölçeğinin sıfırını suyun donma noktasına değil, buz, su ve nişadırla (amonyum klorür) ya da deniz tuzuyla hazırlanan daha soğuk bir karışıma bağladı. Bu sıfıra göre buz ile suyun karışımı onun termometrelerinde 32'yi gösteriyordu.

Bu işaretin neden tam 32 olduğunu ise 1724 tarihli makalesinde açıklamaz. Türkçede fahrenhayt diye de yazılan birim, adını Daniel Gabriel Fahrenheit'tan alır.

Kaynama noktası olan 212 ise seçilmiş bir sayı değildi. Fahrenheit, yağmur suyunun kaynarken termometresinde bu dereceye çıktığını ölçmüştü. Kaynama noktası hava basıncına bağlı olduğu için, Fahrenheit'ın ölümünden sonra Londra Kraliyet Cemiyeti'nin (Royal Society) kurduğu bir komite onun nasıl işaretleneceğini tarif etti. Komitenin 1777 raporu, ustaların zaten kullandığı iki sabit noktayı, 32 ile 212'yi kayda geçirir.

Fahrenheit ölçeği nasıl kuruldu: üç sabit nokta (1724)

Fahrenheit ölçeğinin yayımlanmış ilk tanımı, Fahrenheit'ın 1724'te Philosophical Transactions dergisinde yayımladığı Latince bir makalede yer alır. Suyun havasız ortamda donmasını anlattığı bu makalede, hava gözlemleri için yaptığı termometrelerin ölçeğinin sıfırdan başlayıp 96'da bittiğini yazar (Fahrenheit'ın 1724 makalesinin taraması). Ölçek üç sabit noktaya dayanır:

  • 0: Buz, su ve nişadır ya da deniz tuzu karışımı. Termometre bu karışıma konduğunda içindeki sıvı sıfır işaretine iner. Fahrenheit, deneyin kışın yazdan daha iyi sonuç verdiğini de not eder.
  • 32: Tuz katılmadan karıştırılan buz ve su. Fahrenheit bu noktaya "donmanın başladığı nokta" (terminus initii congelationis) der, çünkü kışın termometre bu dereceye indiğinde durgun suların üstü ince bir buzla kaplanır.
  • 96: Sağlıklı bir insanın ağzında ya da koltuk altında, vücut ısısını tamamen alana kadar tutulan termometre.

Aynı makaleye göre ateşli hastalar için ölçeği 128 ya da 132 dereceye uzatılmış ayrı bir termometre kullanılır. Kaynayan sıvıların termometresi de sıfırdan başlar ve yaklaşık 600 dereceye kadar gider, çünkü cıva bu civarda kendisi kaynamaya başlar.

Fahrenheit, 32 ve 96 sayılarını neden seçtiğini makalede açıklamaz. Sayılar yalnızca ölçeği kuran işaretler olarak verilir.

Su her zaman 32'de donar mı?

Aynı makaledeki bir deney, suyun 32 derecenin altındaki havada da sıvı kalabildiğini anlatır. Fahrenheit eski takvimle 2 Mart 1721'de, havası boşaltılmış ve yarısına kadar yağmur suyuyla doldurulmuş bir cam küreyi soğuğa bıraktı. Yanındaki termometre havayı 15 derece gösteriyordu. Su gece boyunca ve ertesi sabah saat beşte hâlâ sıvıydı.

Fahrenheit kürenin ucunu kırıp içeri hava girince su bir anda ince buz levhalarıyla doldu. Ardından küreyi kırıp buzun bir kısmını bir bardak suya attı. Kısa süre sonra bardaktaki su da buz levhalarıyla karıştı ve bu karışıma koyduğu termometre 32'yi gösterdi.

Suyun donma noktasının altında sıvı kalmasına bugün aşırı soğuma deniyor. Amerikan Kimya Derneği'nin (ACS) aşırı soğuma üzerine 2024 açıklamasına göre buz kristalleri, sudaki kurum ya da bakteri gibi küçük safsızlıkların yüzeyinde daha kolay oluşur. Günlük su bu yüzden genellikle 32 °F'de donmaya başlar, tamamen saf su ise bu sıcaklığın altında da sıvı kalabilir.

Kaynama noktası 212: seçim değil, ölçüm

Kaynama noktası olan 212, Fahrenheit'ın aynı yıl yayımladığı başka bir makalede, kaynayan sıvıların sıcaklığını verdiği bir tabloda geçer. Tabloya göre yağmur suyu kaynarken 212 dereceye, şarap ruhu (alkol) 176 dereceye çıkıyordu (makalenin İngilizce çevirisi). Fahrenheit bu ölçümlerde hava basıncını belirtmez.

Aynı makale, kaynama deneylerinde de aynı derece düzeninin kullanıldığını gösterir. Fahrenheit, sıvıların yoğunluğunu 48 dereceye göre düzelttiğini yazar. Termometrelerinde bu derecenin, yapay olarak elde edilen en büyük soğuk ile sağlıklı bir insanın kanındaki ısının ortasında durduğunu ekler. Bu iki referans 0 ve 96 olduğu için 48 tam ortalarına düşer (makalenin Latince taraması).

Yani 1724'te 32 ölçeği kuran bir işaretti, 212 ise o ölçekle okunan bir sonuçtu. 212'nin nasıl işaretleneceğini tarif eden belge yarım yüzyıl sonra yazıldı.

32 ve 96 nereden geliyor? Kaynaklar farklı anlatıyor

Fahrenheit'ın 32 ve 96 sayılarını nasıl bulduğu, kendi makalesi gerekçe vermediği için uzun süredir tartışılıyor. J. Newton Friend, 1937'de Nature dergisinde yayımlanan makalesinde, 32 ve 212 gibi elverişsiz görünen sayıların neden seçildiğinin ölçek benimsendiğinden beri tartışıldığını ve yayımlanmış görüşlerin birbirini tutmadığını yazar (Friend'in Nature makalesi). Friend'in aktardığına göre Fahrenheit'ın çağdaşı Martine, Fahrenheit'ın sıfırı belirledikten sonra ölçeği gelişigüzel kurduğunu düşünüyordu.

Kaynakların bir kısmı sayıları Danimarkalı Ole Rømer'in termometresine dayandırır. Aşağıdaki tablo, dört kaynağın 32 ile 96'yı ve sıfır noktasını nasıl anlattığını yan yana koyar.

Kaynak32 ve 96 nereden geliyorSıfır noktası212
Fahrenheit, 1724 makaleleri (birincil)Sabit nokta olarak verilir, gerekçe yokBuz, su ve nişadır ya da deniz tuzu, oran verilmezYağmur suyunda ölçülmüş değer
Britannica (16 Ocak 2026)Önce 30 ve 90, sonra 32 ve 96Buz ile tuzun eşit karışımıÖlçeği tanımlarken kullandığı iki noktadan biri
Ashworth, Linda Hall Kütüphanesi (2016)Rømer'de su 7,5, vücut 22,5. Her derece aralığı dört parçaya ayrılınca 30 ve 90, sonra 96 tercih edilirRømer'in tuz, su ve buz karışımıÖlçülmüş, "planlanmamış"
Machin, NPL (2024)Fahrenheit'ın "iddia ettiği" üç noktaEşit parça buz, su ve tuzDeğinmez

Rømer anlatımının en ayrıntılı hâli, bilim tarihçisi William B. Ashworth Jr. tarafından Linda Hall Kütüphanesi için yazılan yazıda geçer.

Yazıya göre Fahrenheit, Rømer ölçeğindeki her derece aralığını dört eşit parçaya ayırdı ve Rømer'in değerleri dört katına çıktı (tablodaki 30 ve 90). Sonra yazarın "karmaşık nedenler" dediği gerekçelerle vücut sıcaklığını 96'ya çekti ve ölçeği biraz genişletti. Yazı, suyun kaynama noktasının bu ölçekte planlanmadan ortaya çıktığını da söyler.

Popüler anlatımlarda geçen bir açıklama daha var: 32 ile 96 arasında 64 derece vardır ve 64, ikinin altıncı kuvvetidir. Bu anlatıma göre aralığı art arda ikiye bölmek derece çizgilerini işaretlemeyi kolaylaştırır. Fahrenheit'ın ölçeğini anlattığı makalede böyle bir gerekçe yer almaz. Forumlarda geçen "en soğuk kış günü" ya da "hayvan kanı" gibi açıklamaların ise tablodaki kaynakların hiçbirinde karşılığı yok.

Kaynaklar sıfır noktasının tarifinde de ayrılır. Fahrenheit'ın Latince metni karışımın oranını vermez. Britannica'nın Fahrenheit maddesi eşit bir buz-tuz karışımından, İngiltere'nin Ulusal Fizik Laboratuvarı'ndan (NPL) Graham Machin ise 2024 tarihli makalesinde eşit parça buz, su ve tuzdan söz eder.

Machin ayrıca bu en alt noktanın güvenilir olmadığını, pratikte yalnızca 32 ve 96'nın kullanılabilir sabit noktalar olduğunu düşünür.

1777 Royal Society raporu ve 212'nin işaretlenmesi

Royal Society'nin 1777'de yayımladığı bir komite raporu, 32 ile 212'yi Fahrenheit termometrelerinde o tarihte kullanılan iki sabit nokta olarak kayda geçirir. Rapora göre bu termometreleri yapan ve kullanan herkes, eriyen buz ya da kar içindeki noktaya 32, kaynayan suyun sıcaklığına 212 demekte anlaşmıştı (1777 raporunun taraması). Raporun yeni getirdiği şey, bu noktaların nasıl ayarlanacağına dair kurallardır.

Raporun imzacıları arasında Henry Cavendish de vardı. Fahrenheit'ın ölümünden 41 yıl sonra yazılan raporda 96'dan, tuzlu karışımdan ya da vücut sıcaklığından söz edilmez. Ayar talimatları yalnızca donma ve kaynama noktaları içindir.

Komitenin asıl derdi kaynama noktasıydı. Rapora göre bu nokta, en iyi ustaların yaptıkları dâhil, bazı termometrelerde ötekilerden en az iki üç derece yukarıda işaretleniyordu. Raporun gösterdiği ilk neden, kaynama noktasının hangi barometre yüksekliğinde ayarlanacağının hiç belirlenmemiş olmasıydı.

Hava basıncının etkisini rapor, De Luc'ün deneylerine dayanan bir kuralla gösterir. Bu kurala göre barometre 29,5 inçten 30,5 inçe çıkınca suyun kaynama noktası 1,59 °F değişiyordu.

Komite bu yüzden kaynama noktasının buhar içinde, barometre 29,8 inçteyken işaretlenmesini önerdi (kapalı kapta yapılacaksa 29,5 inç). Bugünkü inçle bu yükseklik, uzunluk dönüştürücüde görebileceğiniz gibi yaklaşık 757 mm eder.

Britannica'ya göre ölçeğin son hâli, normal vücut sıcaklığı için 96 yerine 98,6 değerini gerektirdi. Bugünkü formülle 96 °F yaklaşık 35,6 °C eder.

180 derece ve 1,8 çarpanı nereden geliyor

Donma ile kaynama arasındaki 180 derece, iki sabit noktanın farkıdır: 212'den 32 çıkınca 180 kalır.

Celsius ölçeği aynı aralığa 100 derece koyar, yani iki ölçeğin aralıkları 180'e 100 oranındadır.

Bu oranı oran orantı hesaplama aracında sadeleştirirseniz 9:5 çıkar. Bu yüzden 1 °C'lik bir sıcaklık farkı, 1,8 °F'lik bir farka eşittir.

Tek bir sıcaklığı çevirirken sıfır noktalarındaki kayma da hesaba girer. Fahrenheit'tan Celsius'a geçerken önce 32 çıkarılır, sonra sonuç 1,8'e bölünür. Sıcaklık çevirici bu işlemi iki yönde de yapar ve ara adımları gösterir.

Bugün 32 °F'yi ne belirliyor?

Bugün 32 °F, birbirine bağlı tanımların sonucudur. ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü'nün (NIST) Uluslararası Birimler Sistemi (SI) rehberine göre Celsius sıcaklığı, kelvin cinsinden sıcaklıktan 273,15 çıkarılarak bulunur ve Fahrenheit, Celsius'a sabit bir formülle bağlıdır (NIST dönüşüm tablosu).

Bu zincirde 32 °F tam olarak 0 °C'ye ve 273,15 kelvine karşılık gelir.

Kelvinin kendisi ise 2019'dan beri Boltzmann sabitinin sabitlenmiş sayısal değeriyle tanımlanır (Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu'nun (BIPM) kelvin tanımı). NIST tablosuna göre 1 °F'lik bir sıcaklık farkı da 5/9 kelvinlik bir farka eşittir.

Bir birimin değerinin metrik bir tanıma bağlanması başka birimlerde de görülür. İnç tanım gereği tam 2,54 cm'dir, pound'un ise kilogram karşılığı bir anlaşmayla sabitlendi. Deniz milinin 1.852 metre olması da aynı türden bir uluslararası karardır.

Suyun rolü de zamanla değişti. BIPM'nin uluslararası sıcaklık ölçeği kılavuzuna göre 1927 ölçeği buzun erime noktasını 0,000 °C, suyun kaynama noktasını 100,000 °C olarak tanımlıyordu. 1954'te ise suyun üçlü noktası (buz, sıvı su ve su buharının dengede bir arada bulunduğu sıcaklık) kelvini tanımlayan tek nokta oldu.

Suyun kaynama noktası ise uluslararası ölçekte tanım noktası olarak kaldı. Aynı kılavuza göre 1968 ölçeği, kalayın donma noktasını suyun kaynama noktasına izin verilen bir alternatif olarak ekledi.

1990'dan beri geçerli olan Uluslararası Sıcaklık Ölçeği (ITS-90), tanım noktaları arasında suyun kaynama noktasına yer vermez. Su bu ölçekte yalnızca 0,01 °C'deki üçlü noktayla yer alır, bu da 32,018 °F eder.

Yani bugün 212 °F, 100 °C'nin formüldeki karşılığıdır. Suyun deniz seviyesinde hangi sıcaklıkta kaynadığı ise ölçümle belirlenen bir değerdir. Aşağıdaki tablo, ölçeğin dayandığı referansların 1724'ten bu yana nasıl değiştiğini özetler.

YılNe olduDonma tarafındaki referansKaynama noktasının rolü
1724Fahrenheit'ın makaleleri: 0 tuzlu buz karışımı, 96 sağlıklı insanBuzlu su 32, sabit nokta212, ölçülen değer
1777Royal Society komitesi kullanılan noktaları kaydeder, kaynamanın 29,8 inç barometrede işaretlenmesini önerirEriyen buz ya da kar 32212, sabit nokta
1927İlk uluslararası sıcaklık ölçeğiBuzun erime noktası 0,000 °C100,000 °C, tanım noktası
1954Kelvin suyun üçlü noktasıyla tanımlanırÜçlü nokta 0,01 °CTanım noktası olarak kalır, 1968'de kalay alternatif olur
1990ITS-90 yürürlüğe girerÜçlü nokta 0,01 °CTanım noktaları arasında yok
2019Kelvin Boltzmann sabitiyle tanımlanır32 °F = 0 °C = 273,15 K, formülle212 °F = 100 °C, formülle

Tablonun son satırına göre 32 ile 212 bugün birbirine bağlı tanımlardan gelir. İki sayı da Fahrenheit'ın termometrelerinde buzlu su ile kaynayan suyun gösterdiği değerlerin izini taşır, ama artık ölçeği suyun kendisi tanımlamaz.

İlgili Araçlar

Sıcaklık Çevirici
Celsius, Fahrenheit ve Kelvin arasında çevirir
A4 sayfası ve aynı biçimdeki iki A5 yarısı, √2 oranı işaretli
Eğitim & Üretkenlik

A4 kağıt boyutu kaç cm? A serisi neden √2 oranında?

A4 kağıt 210 × 297 mm, yani 21 × 29,7 cm. A0'dan A10'a ölçü tablosu ve √2 oranının kağıt ikiye bölündüğünde neden korunduğunun adım adım hesabı.

Dünya küresi üzerinde enlemin bir dakikası ve yanında bir gemi
Eğitim & Üretkenlik

1 deniz mili kaç km? Neden tam olarak 1.852 metre

1 deniz mili kaç km? Tam olarak 1,852 km (1.852 m). 1929 tanımı, kara milinden farkı, knot dönüşümü ve dönüşüm tabloları.

İnç ve santimetre cetveli yan yana, 1 inç 2,54 cm işaretli
Eğitim & Üretkenlik

1 inç kaç cm? Neden tam olarak 2,54 cm

1 inç kaç cm? Tam olarak 2,54 cm ve 25,4 mm. 1959 tanımı, 1959 öncesi fark, inç cm çevirme tablosu, kesirli inçler ve 2,5 ile yuvarlama.

Bir kefesinde lb diğerinde kg yazan terazi
Eğitim & Üretkenlik

1 pound kaç kg? Neden tam olarak 0,45359237 kg

1 pound kaç kg? Tam olarak 0,45359237 kg. 1959 tanımı, 1959 öncesi fark, 2,2 ile 2,20462 yuvarlaması ve pound kg dönüşüm tablosu.

Yarısı turuncu yarısı mavi madeni para ve 50/50 yazısı
Eğitim & Üretkenlik

Yazı tura olasılığı gerçekten yüzde 50 mi? 350.757 atışın sonucu

Yazı tura olasılığı yüzde 50 mi? 350.757 atışlık deney, paranın başladığı yüzle %50,8 oranında indiğini buldu. Farkın boyutu, sınırları ve simülatörle ilişkisi.

Mezuniyet kepi ve 4'lük ölçekten 100'lük ölçeğe dönüşümü gösteren iki gösterge
Eğitim & Üretkenlik

4'lük sistem 100'lük sisteme çevirme: YÖK not dönüşüm tablosu

YÖK not dönüşüm tablosuna göre 3,50 GANO 88,33, 3,00 GANO 76,66 puan eder. Tam tablo, hesap örneği ve tablonun kullanıldığı başvurular.

Ali Yılmaz: Ali Yılmaz, NumerSpace'in editoryal kimliğidir. Finans, sağlık, ölçü birimleri, zaman ve günlük hesaplamalar üzerine yazar; her yazının rakamları ve kaynakları yayından önce doğrulanır.